Ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն

Օրեցօր ուժգնացող համաշխարհայնացման և արդիականացման գործընթացներն ավելի ու ավելի են արագացնում ավանդական և ազգային շատ արժեքներ կիրառությունից դուրս մղելու գործընթացը: Աշխարհում տեղի ունեցող արագընթաց փոխակերպումներին Հայաստանը` որպես պետություն և հայերը` որպես ազգ, չեն կարող համարժեքորեն չարձագանքել: Հատկապես տեղեկատվական կամ հետարդյունաբերական հասարակությունների ազդեցության մեծացումը ստիպում է Հայաստանին ևս արդիականացնել գիտելիքի ու տեղեկատվության ձևավորման և փոխանակման համակարգերը: Զարգացման նշված գործընթացների հորձանուտում, երբ կյանքը գնալով ռացիոնալացվում է, ազդեցությունից զերծ չի մնում նաև մշակույթի ոլորտը:

            Ազգային, ավանդական մշակութային շատ երևույթներ բնականորեն փոխարինվում են նոր, ավելի դինամիկ նորույթներով: Իսկ եթե նկատի ունենանք նաև սերնդափոխության գործընթացի արդյունքում ոչ նյութական մշակութային ավանդական արժեքների կիրառականության անկումը, հետևաբար և կյանքից դրանց դուրս մղվելու վտանգը, ապա կարելի է առանց չափազանցության նկատել, որ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության շատ արժեքներ այսօր կանգնած են մոռացության մատնվելու սպառնալիքի առջև, քանի որ դրանք կրող սերունդը կարող է իր հետ տանել նաև դրանց մասին հիշողությունները: Նշվածը  ստիպում է առավել մտահոգությամբ ու խնամքով վերաբերվել ոչ նյութական մշակութային ժառանգության գրանցման, դասակարգման ու պահպանման խնդրին, քանի որ ժամանակի առումով այսօր դրա իրականացման պահի բացթողումը կարող է հանգեցնել ոչ միայն այդ արժեքների, այլև դրանց մասին հիշողության կորստին: Ասվածից ելնելով` ոչ նյութական արժեքների գրանցման, դասակարգման ու պահպանման խնդիրն այսօր մշակութային ոլորտի քաղաքականության գերակայություններից է և կարևորվում է նշված հիմնախնդրի լուծման համար անհրաժեշտ գործիքների մշակումը, որոնցից մեկն էլ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության գրանցման, դասակարգման ու պահպանման չափորոշիչների մշակումն է:  

            Առկա խնդրի լուծման համար առանցքային նշանակություն ունի <<ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն>> հասկացության ձևակերպման հստակեցումը, ինչը թույլ է տալիս ճշտել մշակութային ժառանգության այն հիմնական ոլորտներն ու բաղադրիչները, որոնք մտնում են ոչ նյութական մշակութային ժառանգության մեջ: Խնդիրն այն է, որ մշակույթի տեսությանը նվիրված գիտական գրականության մեջ առավել տարածված և ընդունված է մշակույթի դասակարգումն ըստ հոգևոր և նյութական ոլորտների: Հայ գիտնականների կողմից առաջադրված մեկ այլ դասակարգման համաձայն առանձնացվում են նաև մշակույթի արտադրական, կենսապահովման, սոցիոնորմատիվ ու հումանիտար ոլորտները: Կան նաև այլ մոտեցումներ: Ինչ վերաբերում է <<ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն>>  հասկացությանը, ապա այն գիտական ձևակերպում չէ և լայն շրջանառության մեջ է մտել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից ընդունված <<Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության մասին>> կոնվենցիայի միջոցով, որին միացած յուրաքանչյուր երկիր պարտավորվում է իրականացնել իր տարածքում գտնվող ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանումը, քանի որ ցանկացած ազգային մշակույթ ոչ միայն իր նյութական, այլև ոչ նյութական արժեքների պահպանմամբ ու սերնդեսերունդ դրանց փոխանցման ապահովմամբ նպաստում է համամարդկային մշակույթի բազմազանությանն ու այդ հարստության վերարտադրությանը: 

            Կարևոր է նաև հստակեցնել <<ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն>> հասկացության ընդգրկման սահմանները: Այն առաջին հերթին ներառում է հոգևոր մշակույթի ոլորտը, սակայն դրանով չի սահմանափակվում: Ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը ներառում է նաև նյութական մշակույթի այն շերտերը, որոնք կապված են մարդու գործունեության հոգեմտավոր, զգացմունքային և գեղագիտական ոլորտների հետ: Օրինակ, չնայած ավանդական արհեստները մտնում են տնտեսական զբաղմունքների մեջ, և նրանց արտադրանքը հիմնականում վերաբերում է նյութական մշակույթի ոլորտին, այնուամենայնիվ արհեստներում կան բազմաթիվ ավանդույթներ, որոնք կարգավորում են արհեստավորների, նրանց ու համայնքի բնակիչների փոխհարաբերությունները: Կան ծիսական արարողություններ և, վերջապես, արհեստի տեխնիկատեխնոլոգիական հատկանիշներին վերաբերող հմտություններ ու գիտելիքներ, որոնք դուրս են նյութական մշակույթի շրջագծից ու վերաբերում են ավելի շատ ոչ նյութական մշակութային ժառանգությանը: Այսինքն` ոչ նյութական մշակութային ժառանգություն ասելիս նկատի ունենք նախ` հոգևոր մշակութային երևույթները (ներառյալ նյութական մշակույթում)` արհեստներում, տնտեսական և օժանդակ զբաղմունքներում առկա բոլոր այն երևույթները, որոնք վերաբերում են արարողակարգային, ծիսապաշտամունքային, ավանդութային, գիտելիքի, հմտության ասպեկտներին և չունեն նյութեղեն շոշափելի բնույթ: Այս առումով, կարելի է ասել`  ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը ընդգրկում է երկու հիմնական բաղադրիչ`

            ա/ բուն ոչ նյութական մշակութային երևույթներ,

            բ/ նյութական մշակութային իրողություններին ուղեկցող կամ դրանց հետ միաձուլված հանդես եկող ոչ նյութական բնույթի երևույթներ:

            Դրանք միմյանցից, իհարկե, որոշ առումով տարբերվում են, սակայն ընդհանրանում են հենց իրենց ոչ նյութական բնույթով:

Թե՛ խորհրդային տարիներին, թե՛ Հայաստանի անկախության առաջին տասնամյակում ոչ նյութական մշակութային ժառանգության շատ ձևերի շարունակականությունն ընթացել է ինքնակարգավորման ուղիով, և քաղաքական, գաղափարախոսական կամ այլ նկատառումներով ներկրված կամ վերաձևավորվող նոր արժեքների ներդրումը նպաստել էր դրանց կարևորության և ինքնատիպության հանդեպ հարգանքի ու հպարտության զգացողության նվազմանը:

Հանրության և համապատասխան գիտամշակութային կազմակերպությունների անուշադրությունն ու հոգածության աստիճանական նվազումը, պահպանական միջոցների և ոչ նյութական մշակութային ժառանգության կենսունակությանն ու զարգացման պաշտպանությանն ուղղված ծրագրերի սակավությունը, իսկ երբեմն էլ ուղղակի բացակայությունը հանգեցրին նրան, որ ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը մի դեպքում համալրվեց գաղափարախոսությանը ծառայող արժեքներով, այլ դեպքում` ձևափոխվեց, ընդ որում ձևափոխությունն ընթացավ երկու ուղիով` ժողովրդական մշակույթի զարգացման օրինաչափություններով և քաղաքական գաղափարախոսությունը հաստատող նորմերով: Արդյունքում ոչ նյութական մշակութային տարրերի զգալի մասի զարգացումն ընթացավ պասիվ, ինչով պայմանավորված էլ վերջիններս մեծ կորուստ կրեցին զարգացման օրինաչափությունների ընթացքում և հայտնվեցին երկրորդական արժեքների ցանկում:

Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանության գործում առաջընթացը գրանցվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի <<Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության մասին>> 2003 թ. կոնվենցիային Հայաստանի Հանրապետության անդամակցությամբ (20 մարտի 2006 թ.): Դրանով իսկ Հայաստանի Հանրապետությունը հավաստեց իր պատրաստակամությունը ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանության ուղղությամբ ազգային մշակութային ծրագրերի մշակմանը և միջազգային մշակութային կառույցների հետ  համագործակցությանը:

Հայաստանի Հանրապետությունում  ոչ նյութական մշակութային ժառանգության հետազոտման և պահպանման խնդիրներով զբաղվում են  Գիտությունների ազգային ակադեմիայի հնագիտության և ազգագրության, արվեստի, գրականության, լեզվի ինստիտուտները, ՀՀ մշակույթի նախարարության ենթակայությամբ գործող <<Հովհ. Շարամբեյանի անվան ժողովրդական ստեղծագործության կենտրոն>>, <<Գրականության և արվեստի թանգարան>> ՊՈԱԿ-ները, Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ժողովրդական ստեղծագործության կաբինետը և hայ երաժշտական ֆոլկլորագիտության ամբիոնը: Երևանի պետական համալսարանում գործում են բանահյուսության, ազգագրության ամբիոններ:

2006 թ. նոյեմբերի 23-ի N 46 արձանագրային որոշմամբ  ՀՀ կառավարությունը հավանություն տվեց <<Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանության, դրա կենսունակության պաշտպանության հայեցակարգին>>: Հայեցակարգում ամրագրվեց ոչ նյութական մշակութային ժառանգության կենսունակության կարևորությունը, դրան նպաստելու անհրաժեշտությունը` պաշտպանելով ժողովուրդների ինքնության վերարտադրության իրավունքը և այդ իրավունքի ավանդական ու արդիական ձևերը:

2007 թ. մայիսի 3-ի N 17 արձանագրային որոշմամբ ՀՀ կառավարությունը հաստատեց <<Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանության, դրա կենսունակության պաշտպանության մասին հայեցակարգից բխող միջոցառումների ժամանակացույցը>>, որն ըստ էության դարձավ ոլորտում հետևողական գործընթացների կազմակերպման հիմնական փաստաթուղթը, և դրա համաձայն էլ կազմակերպվել են ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանության, կենսունակության պաշտպանության և հանրահռչակման 2008-2010 թթ. միջոցառումները:

2008 թ. հոկտեմբերի 8-ին ՀՀ Ազգային ժողովն ընդունեց <<Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության մասին>> ՀՀ օրենքը, որը կարգավորում է ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանության գործընթացների ընթացքում ծագող իրավահարաբերությունները` ներառյալ ոչ նյութական մշակութային արժեքների նույնականացման, փաստաթղթավորման, հետազոտման, կիրառման, վերականգնման, այդ արժեքների նկատմամբ սեփականության իրավունքի պաշտպանությունը, Հայաստանի Հանրապետության մշակութային ժառանգության պահպանման, միջազգային մշակութային համագործակցության, Հայաստանի Հանրապետության և այլ պետությունների ժողովուրդների մշակութային հաղորդակցման խնդիրները, սահմանում է այդ ոլորտում ֆիզիկական ու իրավաբանական անձանց իրավունքներն ու պարտականությունները, ինչպես նաև պետական մարմինների իրավասությունները։

2010 թ. մարտի 11-ի N 310-Ա որոշմամբ ՀՀ կառավարությունը հաստատեց <<Հայաստանի Հանրապետության ոչ նյութական մշակութային արժեքների ցանկերի կազմման չափորոշիչները և ոչ նյութական մշակութային ժառանգության արժեքների ցանկը>>, որով հիմք դրվեց ՀՀ տարածքում ոչ նյութական մշակութային ժառանգության հաշվառման, իրավիճակի ուսումնասիրման գործընթացին, ինչպես նաև հաստատվեց ոչ նյութական մշակութային ժառանգության արժեքների առաջին ցանկը` բաղկացած 19 արժեքներից:

ՀՀ կառավարության 2010 թ. հուլիսի 29-ի N 1027-Ա որոշմամբ հաստատվեց <<Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանության, պաշտպանության, տարածման և օգտագործման 2011 թվականի տարեկան ծրագիրը>>, որի նպատակն էր ոլորտում ապահովել առաջնահերթությունից բխող  միջոցառումների իրականացումը` ապահովելով ոչ նյութական մշակութային արժեքներ ստեղծող, պահպանող և փոխանցող համայնքների, խմբերի հնարավորինս լայն մասնակցությունն այդ ժառանգության պահպանության, զարգացման և տարածման գործին, խթանել ոլորտի 14 բնագավառների հավասարաչափ զարգացումը:

ՀՀ Կառավարության 2010 թ. սեպտեմբերի 3-ի N 1173-Ն որոշմամբ հաստատվեց <<Ոչ նյութական մշակութային արժեքների նույնականացման, փաստաթղթավորման, պահպանության և տեղեկատվության փոխանակման կարգը ու ոչ նյութական մշակութային արժեքի վկայագրի ձևը>>: Այն հնարավորություն է տալիս կարգավորել ոչ նյութական մշակութային արժեքների հաշ­վառ­ման, նույնականացման, փաստաթղթավորման, պահպանության, տեղե­կա­տվու­թ­յան փո­խա­նակման բնագավառի հասարակական հարաբերությունները, պահպանել ոչ նյութական մշակութային արժեքները և ապահովել դրանց կենսու­նակությունը, նպաս­տել ոչ նյութական մշակութային ժառանգության հարցերով զբաղվող մշակութային, գիտական հիմնարկների, կազմակերպությունների, ուսումնա­կան հաս­տատութ­յուննե­րի, անհատ հետազոտողների կողմից կատարվող ուսումնասի­րութ­յուն­ների ու աշխա­տանքների արդյունավետության բարձրացմանը, ինչպես նաև ապահովել այդ ժառանգությանը հասա­րակության լայն խավերի հաղորդակցման մատչելությունը:

ՀՀ կառավարության 2011 թ. հունվարի 20-ի N 36-Ն որոշմամբ հաստատվեց <<Անհապաղ պաշտպանության կարիք ունեցող ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկերի կազմման չափորոշիչները և դրանց հիման վրա կազմված ոչ նյութական մշակութային ժառանգության արժեքների ցանկը>>: Անհապաղ պաշտպանության կարիք ունեցող արժեքների ցանկը բաղկացած է 7 արժեքներից, ինչի ընդունումը կարևորվում է նրանով, որ ոլորտում միջոցառումները կնախատեսվեն` հաշվի առնելով ցանկում տեղ գտած արժեքների պահպանությանն ուղղված քայլերի առաջնահերթությունը: Յուրաքանչյուր տարվա պետական բյուջեի հայտում կսահմանվեն որոշակի միջոցառումներ այս արժեքների պահպանության և դրանց կենսունակության ակտիվացման նպատակով:

Ներկայում ոլորտի գերակա խնդիրներից է ոչ նյութական մշակութային տարածքների գրանցման, պետական ցանկերի ստեղծման գործընթացի կազմակերպումը, որի նպատակն է հասարակության մեջ ձևավորել էթնոէկոլոգիական մշակույթ: Սա իրենից ներկայացնում է էկոլոգիայի և ավանդական, ժողովրդական մշակույթի յուրօրինակ միաձուլում, որում կարևորվում են ժամանակի ընթացքում ձևավորված ավանդական բնօգտագործման գիտելիքներն ու հմտությունները` պայմանավորված որոշակի բնապատմական միջավայրի առանձնահատկություններով: Նման տարածքների գրանցումն ու դրանց պահպանությունը պետական հովանավորության տակ վերցնելը` ոչ միայն կձևավորի հարգանքի մթնոլորտ բնական միջավայրում կենցաղավարող ավանդական մշակույթի նկատմամբ, այլև կդառնա էթնոէկոլոգիական կրթության և դաստիարակության միջոց:

2010 թ. Երևանի Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի կուլտուրայի ֆակուլտետի թանգարանագիտության և հուշարձանագիտության ամբիոնում ՀՀ մշակույթի նախարարության մեթոդական աջակցությամբ և նախարարության մասնագետների մասնակցությամբ ֆորմալ կրթական ծրագրերով ներդրվեց և դասավանդվում է <<Հայաստանի Հանրապետության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պահպանություն>> առարկան: